X x-large Een volk van reuzen
De groeicurve van de Nederlander gaat al honderdvijftig jaar steil omhoog. Waardoor zijn wij zo lang? Zit het in de genen? Of toch in de boter, kaas en eieren?
[Afbeelding niet meer beschikbaar] Het valt pas op als je op vakantie in Rome een drukke metro instapt, of tijdens het wachten in een Franse dorpsbakkerij, of als je je vrienden zoekt op de dansvloer van een Spaanse discotheek: Nederlanders zijn lang. In 1997 mat de Nederlandse jongeman gemiddeld één meter en 84 centimeter. En daarmee heeft Nederland officieel de langste bevolking ter wereld. Mogelijk zijn er wel langere volkeren, zoals de Masai in Tanzania en Kenia en een bergvolk in Servië-Montenegro, maar betrouwbare wetenschappelijke data over deze volkeren ontbreken.
Waardoor zijn wij zo lang? Is onze lengte in de genen vastgelegd? Of komt het misschien door het Nederlandse eetpatroon, rijk aan zuivelproducten als melk en kaas?
Volgens George Maat, hoogleraar fysische antropologie aan het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) is de groei van de Nederlander uniek in de wereld. De mannen - van vrouwen bestaat minder betrouwbare historische informatie - zijn in honderdvijftig jaar zeventien centimeter langer geworden. ‘Het is echt bijzonder wat hier aan de hand is.'
Maat heeft onderzoek gedaan naar de lengte van Nederlanders vanaf het begin van de jaartelling tot nu. Hij haalt een tijdbalk tevoorschijn met 22 ijkpunten. Bij het jaar 1825 bijvoorbeeld staat de gemiddelde lengte van 382 Nederlandse rekruten, die Maat heeft achterhaald uit archiefgegevens van het leger. Bij de zeventiende en achttiende eeuw staat de gemiddelde lengte van 41 walvisvaarders, opgegraven bij Spitsbergen.
De lijn die de lengte van de Nederlander aangeeft, loopt de laatste honderdvijftig jaar steil omhoog. Maar hij toont nog een opmerkelijke trend: vanaf de Romeinse tijd tot halverwege de negentiende eeuw is de Nederlander gekrompen. Heel geleidelijk, vijf tot tien centimeter over een periode van tweeduizend jaar. ‘Dat geloofden we eerst niet', zegt Maat. ‘Maar als je bedenkt dat lengte een teken is van welvaart, dan is het niet zo gek. Vanaf de Romeinse tijd nam de bevolkingsdichtheid toe, terwijl de voedselproductie traditioneel en kleinschalig bleef. Dezelfde hoeveelheid voedsel moest daarom over meer monden verdeeld worden. Omdat de mensen dichter op elkaar kwamen te wonen, kregen ze bovendien meer last van infectieziekten, zoals difterie, tetanus en pokken. Het dieptepunt lag halverwege de negentiende eeuw, met grote gezinnen in minuscule huisjes, slechte hygiëne, weinig eten, en ziektes als tuberculose die de steden teisterden. Vanaf dat moment kregen de mensen het beter: ze gingen beter verdienen, de gezinsgrootte nam af, er kwam riolering, stromend water en betere behuizing. Dan gaat de Nederlander opeens hard groeien.'
Maar waardoor is de gemiddelde Italiaan dan een stuk kleiner dan de Nederlander, terwijl het leven in Italië toch niet slechter is en was dan in Nederland? ‘Dat verschil in lengte heeft voornamelijk een genetische oorzaak', zegt Jan-Maarten Wit, hoogleraar kindergeneeskunde aan het LUMC. Wit heeft onderzoek gedaan naar groei en groeistoornissen en was betrokken bij de Vierde Landelijke Groeistudie in 1997, een onderzoek waarbij de lengte van bijna 15 duizend uitgegroeide Nederlandse jongeren werd gemeten. ‘De genen bepalen hoe lang we kunnen worden onder gunstige omstandigheden. Daardoor zijn Nederlanders groter dan Belgen, Fransen, Spanjaarden en Zuid-Duitsers en ongeveer even groot als de Noord-Duitsers, die genetisch erg op de Nederlander lijken.'
Wit denkt daarnaast dat de hoeveelheid eiwitten die een kind tot de puberteit binnenkrijgt een grote invloed heeft op de uiteindelijke lengte. Maar, zegt hij, alle verklaringen voor de lengte van de Nederlander blijven hypothetisch, want je kunt nu eenmaal geen vergelijkingsstudies doen. ‘Je kunt niet het ene opgroeiende kind op een dieet van melk en eieren zetten en het andere op brood en groenten.'
Ook fysisch antropoloog Maat is overtuigd van de invloed van voedsel op lengte. Hij wijst op een grafiek waarin het aantal ondermaatse dienstplichtigen - jongens die te klein zijn voor het leger - en de roggeprijs is weergegeven in de periode van 1833 tot 1860. Is de roggeprijs hoog, dan zijn er een paar jaar later veel ondermaatse dienstplichtigen. Is de roggeprijs laag, dan zijn het er een paar jaar later weinig. ‘Bij voedselschaarste gaat het lichaam langzamer groeien, dat zie je duidelijk in deze grafiek.' Verder is het belangrijk dat de groei van kinderen niet geremd wordt door ziektes. Als een kind ziek is, groeit het niet. Verbeteringen in hygiëne en gezondheidszorg leveren dus langere kinderen op.
Kinderarts Wit verwacht dat de Nederlandse jongeren bij de Vijfde Landelijke Groeistudie in 2008 weer een centimeter zullen zijn gegroeid. ‘Ons voedsel en onze gezondheid zijn niet beter dan pakweg tien jaar geleden. Maar toename van lengte is een langzaam en geleidelijk proces. Langere moeders hebben een grotere moederkoek en krijgen daardoor grotere baby's. Deze baby's zullen tot grotere mensen uitgroeien dan de baby's die tien jaar geleden uit kleinere moeders werden geboren.'
Tot een paar decennia geleden waren de Amerikanen en de Scandinaviërs overigens langer dan de Nederlanders. Maar Amerikanen zijn vanaf de jaren vijftig minder hard gaan groeien en Scandinaviërs zijn in de jaren tachtig zelfs helemaal blijven steken, terwijl zij vergelijkbare genen hebben als die van de Nederlanders. Wit denkt dat hier het verschil in lichturen en temperatuur een rol speelt. ‘Licht heeft invloed op de groei. Dat weten we doordat kinderen in de zomer bijvoorbeeld harder groeien dan in de winter. Bij meer zonlicht maakt het lichaam mogelijk meer groeihormoon aan.' Als dat klopt, zegt George Maat, hebben wij onze maximale lengte nog niet bereikt. ‘Door hun vakantiegedrag krijgen Nederlanders steeds meer zonuren en door het broeikaseffect blijft de gemiddelde jaartemperatuur alleen maar stijgen.' Maar Wit denkt dat het zo'n vaart niet zal lopen: ‘De gemiddelde lengte neemt steeds langzamer toe. Het lijkt erop dat we binnenkort ons maximum gaan bereiken.'