In oktober 2013 waarschuwde Rijksmuseum directeur Wim Pijbes al in een NOS radio-interview:
„Er wordt op dit moment allerlei onzin gebezigd in allerlei media. Kijk even naar de feiten en doe nou niet al te grote uitspraken. Die traditie is al veel ouder dan de slavernij.”
Het heeft niet geholpen. Ook mijn ingezonden stuk (15-1-2013) in de Volkskrant: ‘Zwarte Piet is nooit een slaaf geweest’ niet, waarin ik schreef dat Zwarte Piet al vele eeuwen voor 1850 bestond en ook nog eens behoort tot de oeroude Trickster. Een archetype dat bij uitstek geschikt is als emancipator van onderdrukten. (Dit verklaart waarom dit karakter juist kinderen zo aanspreekt als rolmodel. Hij leert kinderen dat ze niet machteloos zijn, dat de underdog ook kan winnen).
Intussen gaan alle discussieprogramma’s, van Pauw en Arena (EO) tot DWDD dit najaar vrolijk door met het melden van doodsbedreigingen, het demoniseren van Piet en houden ze in een kakofonie van meningen de elementaire informatie bij de kijkers weg. De kern van de zaak blijft onaangeroerd. Dat er geen bewijs is dat Zwarte Piet racisme vertegenwoordigt. De Hoge Raad heeft in haar vonnis niet alleen de beslissing van de burgemeester van Amsterdam goedgekeurd, maar daarmee ook nog eens vernietigd dat Zwarte Piet een racistisch stereotiep zou zijn.
„Een sprookjesfiguur die voor de rechtbank wordt gedaagd”, verzuchten ze in België.
Het lijkt wel of ze er in Nederland over nagedacht hebben: hoe kun je rechts extremisme het beste in de kaart spelen.
Nederland heeft zich intussen volkomen belachelijk gemaakt, voor Belgen, maar ook o.a. in Engeland, omdat Sunny Bergman als Zwarte Piet verkleed een Londens park in is gegaan om daar volkomen uit z’n context gerukt de mensen te provoceren. Haar volgende punt is de stoomboot. Die doet ook aan slavernij denken.
Ook in Zwitserland waar de Sint eveneens een zwartgeschminkte hulp heeft en geen koloniaal verleden, hebben we zelf gefilmd hoe ze niets begrijpen van de associatie met racisme en gaan ze intussen door met hun oeroude Sinterklaasfeest vieren waar de Sint kinderen vrolijk maakt met een Sinterklaasfeest dat zo uit onze 50er jaren geteleporteerd lijkt, zonder grote cadeaus, maar met als beloning alleen een zakje noten en vruchten en met braaf luisterende, ook reeds grote kinderen, ja pubers. We mochten willen dat we Sinterklaas nog zo vieren. Sinds het grootwinkelbedrijf zich er op gestort heeft, is het geleidelijk kapot gemaakt en nu de helft van het Sint en Pietduo door een groep fanatici tot symbool van racisme is gemaakt, trekt datzelfde grootwinkelbedrijf zich laf terug.
Ik heb gezien en gefilmd dat Zwarte Piet talloze equivalenten in heel Europa heeft en daarbuiten, die geen enkel verband hebben met slavernij of kolonialisme. Die feesten zijn vele honderden, soms duizenden jaren oud. Het Sinterklaasfeest en de figuur Zwarte Piet staan in een veel groter geografisch en historisch verband. Het blijft zo een storm in een glas water: Nederland 2014. Daarbuiten zien we niets.
Er is geen enkel bewijs dat Zwarte Piet uit racistische motieven is ontstaan. Eerder een overstelpende hoeveelheid aanwijzingen en bewijzen van het tegendeel. Ik rechtvaardig de extreme uitingen van beide kanten niet, maar ik kan me de volkswoede van de Nederland wel een beetje voorstellen.
Sommige mensen interesseert het geen bal. Geef Zwarte Pieten maar alle kleuren van de regenboog, maak er clowntjes van, stroopwafels, geef ze een veeg of schaf ze af, maak Sinterklaas zwart of zet het hele feest bij de vuilnisbak, want het is toch al verpest. In een jaar is Zwarte Piet voor veel mensen van een geliefd volksfiguur in een gehate zondebok veranderd. Dat is te danken aan de inspanningen van de anti Zwarte Piet lobby. Natuurlijk er zijn ergere dingen en grotere gevaren in de wereld, maar er zit potentieel gevaar ook in deze kwestie.
Cultuurhistoricus René Cuperus waarschuwt (Volkskrant 20-10-2014) niet naïef te zijn en de krachten en emoties die bij dit debat vrijkomen onderschatten als ongeveer het meest oer-Hollandse wat er is, het Sinterklaasfeest, opeens als racistisch festijn in de beklaagdenbank terecht komt en de meest geprononceerde verdediging van Zwarte Piet in handen van rechts-populistische, extreemrechtse en ultranationalistische groeperingen komt.
De discussie is allesbehalve onschuldig. Er is sprake van heftige polarisatie.
„Nu zullen er illegale Pieten opduiken”, schreef Olaf Tempelman na de uitspraak van de bestuursrechter. Ik denk het ook erger kan.
Kern van de zaak blijft dat performance kunstenaar Quincy Gario ruim een jaar geleden bij Pauw & Witteman verkondigde dat Zwarte Piet in 1850 is ontstaan uit racistische motieven. Nog steeds een onbewezen stelling, het tegendeel blijkt zelfs waar. Schenkman, schrijver van het boekje Sint Nicolaas en zijn knecht, was geen racist, in tegendeel, hij was humanist, wilde het volk verheffen en de Sint deftig en salonfähig te maken nadat het feest sinds de reformatie ondergronds was gegaan. Door hem geen bok of duivel (zoals nu nog in Oostenrijk) maar een respectabele hulp te geven. Hij liet zich inspireren door een eerder anti-racistisch boekje en zijn eigen satirisch werkje waarin hij Prinses Marianne van Oranje bespotte die in Alexandrië een Nubische slaaf had gekocht.
In mijn documentaire Zwartgemaakt toon ik met bewijzen aan dat de met roet zwart gemaakte voorlopers van de donkere knecht van Schenkman reeds ver voor 1850 overal op het platteland van Europa rondgingen en in een oeroude traditie passen. Tot op de dag van vandaag brengen dergelijke figuren van Grieks Macedonië en de Pyreneeën geluk en vruchtbaarheid voor het nieuwe jaar door gezichten van huwbare meisjes te beroeten. Ook in Nederland wordt dit gebruik tot op heden door een schutterij voortgezet. Tot in Iran zijn de sporen van het zwart beroete gezichten in een traditie van satire, berisping en vernieuwing te vinden. Tijdens mijn zoektochten over een periode van tientallen jaren, kwam ik in vrijwel elk land dergelijke Zwarte Pietgebruiken tegen, Het duo Sint en Piet is jaarlijks op 5 december onder verschillende namen te vinden in landen als Zwitserland, Oostenrijk, het Franse Lotharingen en Tsjechië en door Roy Dames en mij gefilmd. In Iran tijdens de oud Perzische jaarwisseling. Goedgekeurd door de VN. De Publieke Omroep kan onze documentaire niet uitzenden, aangezien er al een docu over Zwarte Piet gemaakt wordt, door de NPO, betaald uit het Cobo Fonds, over verborgen racisme en Zwarte Piet als racistisch stereotiep.
Ben ik nou gek of hoe zit het? Mijn documentaire wordt niet uitgezonden op de Nederlandse tv en moet nu via crowdfunding en video-on-demand het publiek bereiken. Als deze wel was uitgezonden had men al veel eerder dit jaar kunnen weten dat Zwarte Piet een held is, ook voor veel mensen van Afrikaanse komaf.
Van dat racisme via Zwarte Piet hebben wij geen spoor gevonden. Wel bewijzen van het tegendeel. Niet vanuit de onderbuik, maar visueel aantoonbaar, met feiten en door deskundigen door duiding verwoord.
Arnold-Jan Scheer
14 november 2014
http://www.cinecrowd.nl/zwartgemaakt